021-72015

درمان بلع و رویکردهای آن

از آنجائیکه دیسفاژی تقریباَ تمامی ابعاد سلامتی فرد را تحت تأثیر قرار می دهد بنا براین تیم درمانی شامل پزشک عمومی، متخصص ENT آسیب شناس گفتار و زبان، متخصص گوارش، متخصص مغز و اعصاب، رادیولوژیست، متخصص تغذیه، روانپزشک، متخصص ریه و سیستم تنفس، دندانپزشک و جراح عمومی است.
درمان اولیه اختلالات بلع و تغذیه ای، بررسی علل پایه ای اختلال می باشد. بسته به علت ممکن است درمان دارویی یا جراحی باشد. همراه با درمان دارویی یا جراحی، رویکردها و مشاورات آسیب شناس گفتار و زبان هم می تواند در درمان دیسفاژی موثر واقع گردد.

رویکردهای درمانی:
بسته به نوع اختلال عملکردی شامل:
– تغییرات رژیم غذایی: به عواملی چون حجم ماده غذایی، شیوه تغذیه، و… بستگی دارد.
– تکنیکهای جبرانی بلع شامل: تغییر وضعیت بیمار، روش های پیشرفت آگاهی حسی بیمار، تغییر اندازه لقمه غذا و سرعت ارائه آن به بیمار، تغییر چگالی و سفتی ماده غذایی، استفاده از پروتزهای داخل دهانی
– درمان بلع به صورت غیر مستقیم: این شیوه به بیمار تمریناتی را جهت تقویت ماهیچه های آسیب دیده یا ضعیف شده آموزش می دهد.
– درمان بلع به صورت مستقیم: این شیوه تمریناتی را برای عملکرد صحیح حین بلع به بیمار آموزش می دهد.
بهترین تکنیک در درمان دیسفاژی حذف آسپیراسیون تاحد امکان و جلوگیری از باقیماندن غذا در مسیر دهان و حلق می باشد.

درمان بلع در نوزادان وکودکان:
بر اساس علت، علائم ونوع مشکل بلع تغییر می کند که می تواند شامل:
۱- تمریناتی برای تقویت، حساسیت و هماهنگی ماهیچه های مرتبط با تغذیه و بلع.
۲- توصیه هایی جهت غذاها، وسایل خاص یا تکنیکهایی برای بهبود تغذیه و بلع.
۳- تغذیه نوزاد از طریق O.G.T و N.G.T همراه با Manipulation و تحریک داخل دهان با استفاده از کیسه های یخ
۴- تحریک نواحی داخل دهان مثل: زبان( رأس زبان – قاعده زبان)، توده های لنفاوی موجود در قاعده زبان، سخت کام، نرم کام، حلق دهانی

تکنیکهای تغذیه ای خاص برای نوزادان شکاف کام و لب:
– استفاده از سرشیشه های با شیار متقاطع
– مکیدن سر شیشه نرم برای کمک به جریان شیر
– استفاده از شیر دوش برای دادن شیر با کمک شیشه

روشهای درمان مستقیم و غیر مستقیم دیسفاژی:
تمریناتی جهت افزایش دامنه حرکت و کنترل لقمه غذا: تمرینات حرکتی جهت بهبود میزان حرکات لبها، چانه، زبان، حنجره و تارهای صوتی.
روش تلفیقی حسی- حرکتی: مجموعه تکنیکهایی که در این بخش ارائه می شوند، در واقع برای سرعت بخشیدن به شروع مرحله حلقی بلع، طراحی شده اند و باعث می شوند قبل از اینکه بیمار برای شروع این مرحله تلاش کند ورودی های حسی افزایش یافته و مرحله حلقی بلع آغاز گردد. این تکنیکها عبارتند از:
۱- تکنیکهای تماس و لمس مهاری
– تماس یا فشار ثابت: لمس حرکتی بصورت ثابت می باشد.
– Slow strocking:لمس حرکتی بصورت ریتمیک می باشد.
۲- تکنیکهای تسهیل جلدی:
– Tapping:ضربه بوسیله سر انگشتان روی عضله یا تاندون به تعداد ۳ – ۵ بار
– Stretch pressure: فشار برروی عضله به همراه کشش
۳- gag reflex:
– hypoacti-e reflex: در افراد head injury تحریک قوس کامی حلقی و کامی زبانی با استفاده از pressure touch
– hypoacti-e reflex: با استفاده از روش toung walking
در اختلال بلع استفاده از غذاهای سرد باعث افزایش حساسیت قوس حلقی می شود. در موارد ایجاد بلع پر سروصدا ice pack را به مدت ۵ دقیقه روی حنجره قرار داده وسپس انگشتان اشاره وشست را روی دو طرف حنجره به طرف جلو وعقب حرکت می دهیم، تون عضلانی کاهش می یابد.
مانورهای عمل بلع: در بیماران فاقد کنترل سر درمان با روشهای تقویت گروههای عضلانی آنتاگونیست وتصحیح تعادل آغاز میشود.
بهترین وضعیت برای آموزش غذا خوردن وضعیت نشسته می باشد. درصورت ناتوانی بیمار در نشستن، از بالش استفاده می شود. جهت درمان می توان از تکنیکهای PNF –MFT، تحریکات فارادیک، گالوانیک وتحریکات حسی استفاده کرد.

تحریکات لازم برای بالا بردن نرمکام بصورت زیر انجام می شود:
– بیما ر دهانش را باز کرده “ آه“ می گوید درمانگر زبان کوچک یا چینهای کامی دو طرف را با یک آبسلانگ لمس می کند. با این تحریک یک انقباض بازتابی رخ میدهد. سپس بیمار تا حد ممکن تولید “ اه “ را تکرار می کند. همانطور که قسمت عمده پاسخ شکل می گیرد، درمانگر به تحریک منطقه از طریق لمس تا حد لازم ادامه میدهد. تحریک بازتاب gag به این دلیل مفید می باشد که انجام این تحریک، همزمان با بالا آمدن نرمکام، عضلات حلقی نیز به حرکت واداشته می شوند وبه دنبال آن بلع غیر ارادی صورت می گیرد.
– تسهیل توانایی بالا بردن ۳/۱ خلفی زبان جهت انجام بلع:
اولین روش می توان از فشار انگشت سبابه به طرف پایین وعقب در ۳/۱ قدامی زبان استفاده نمود. این امر سبب بالا رفتن ۳/۱ خلفی و بسته شدن قسمت خلفی دهان می گردد.
دومین روش فشاری است که در نیمه قدامی از پهلو به طرف پایین زبان وارد می شود. این امر سبب انقباض عضلات کوچک زبان شده و زبان تحریک گردیده و جهت پذیرفتن شکلهای لازم برای تهیه گلوله های غذایی آماده می شود.
سومین روش با استفاده از انگشت میانی در زیر کناره های طرفی زبان و در یک راستای مورب، موجب بالا آمدن کناره های طرفی زبان می گردد که بخش مهمی از مراحل بلع می باشد.
– جهت انجام عمل بلع می توان فشار آوردن به قاعده زبان و ضربه زدن به زیر فک، را استفاده نمود.
– استفاده از ویبراتور در زیر چانه وBase زبان، مفید است.
– ماساژ دورانی ۳/۱ خلف زبان(تحریک حس سطحی وحس عمقی)

درمان بلع به وسیله تحریک الکتریکی:
تحریک الکتریکی ممکن است هم به صورت مستقیم روی ساختارهای دهانی وهم ازطریق پوست روی ماهیچه های گلوانجام گیرد که هدف آن تحریک وبازتوانی مسیرهای عصبی–ماهیچه ای مختل شده می باشد.
پروتز وسیله ای است که امواج الکتریکی را برای ایجاد عملکردهای حسی یا حرکتی به سیستم عصبی منتقل میکند. در طی ۴ دهه اخیر پروتزهایی عصبی برای طیف گسترده ای از کارکردها ایجاد شده اند مثل پروتز کاشت حلزون و پروتز محرکات درمان مثانه. در درمان بلع هم تاکید به استفاده از تحریک الکتریکی شده است. دو راه تحریک الکتریکی عملکردی عبارتند از:
– با استفاده از پتانسیل عمل در آکسون عصبی و انتقال آن در طول نرون عصبی در واحدی از زمان و رسیدن به نرون حرکتی و ایجاد حرکت مناسب در ماهیچه مربوطه ( FES ). استفاده از این روش حدود ۴۰ سال پیش توسعه یافت.
– تحریک آکسون تحریک شده نرون حسی که در سازماندهی کرتکس حرکتی نقش دارد و موجب تغییررفلکس هایاعملکردهای سیستم عصبی مرکزی می شود(این فرایند راتعادل عصبی می نامند).
در تحرک الکتریکی عواملی چون بسامد تحریک، محل تحریک، زمان بندی ارائه محرک، شدت تحریک، نوع تحریک و عضله ای که به تحریک پاسخ می دهد اهمیت دارد.
پروتزهای نرونی برای برگرداندن عمل بلع در بیماران دیسفاژی تکنولوژی جدیدی است که اخیراً تمایل بسیار زیادی درجهت توانبخشی ایجاد کرده است.تا کنون ۳ دیدگاه عمومی در مورد FES برای کمک به دیسفاژی به کار برده شده است.
– نخستین دیدگاه شامل تحریک حفره حلق دهانی به صورت پیوسته می باشد که برای کنترل رفلکس بلع در سطح پایین هست. این دیدگاه موفقیتهایی داشته است و به نظر می رسد که نقش بالقوه ای برای تعدیل عصبی در بهبود عملکرد بلع داشته است.
– دیدگاه دوم شامل تحریک پوستی عضلات گردن است.مشکل عمده این دیدگاه انتخاب عضلات پاسخ دهنده به تحریک است.و در مورد کفایت آن بحث های زیادی است.
– دیدگاه سوم شامل بکارگیری FES داخل عضلانی بصورت مستقیم در ماهیچه های مرتبط با بلع است. گروهی پیشرفت چشمگیری را در تعیین مهمترین عضلات درگیر در بلع و روش همزمانی FES با بلع ارادی را بیان کردند.بااین وجود این مطالعات تا امروز روی افراد سالم انجام شده است.